Pijama/Pajamas/Pā-cāme

Tuhaf tınlayan İngilizce kelimelerden pajamas/pyjamas’ın Farsça kökenine geçen hafta Farsça hocası etimolojisini verince uyandım. Pabuç (pāpūş), pijama, payitaht ve paça… Doğru tahmin ettiniz,  pā ya da pāy Farsça ayak demek. İşte ev halini özetleyen, sabahlık ve ropdöşambr’ın küçük kardeşi…

 

Pā-cāme, Francis Steingass’ın Persian-English Dictionary‘sine (Londra, 1982) göre Farsça’da “پا جامه Trousers, long drawers,” yani pantolon ve uzun çekmece anlamlarını taşıyor. Urduca aracılığıyla Hindistan’da İngilizce’ye geçen “pajamas” ya da zaman içinde bozulmuş hali “pyjamas” Oxford English Dictionary‘ye göre İngilizce’de ilk defa 1801′de “pai jamahs” şeklinde çekmece anlamında kaydedilmiş. Pantalon anlamıyla kullanımına ise ilk kez 1834′te Thomas Medwin’in The angler in Wales; or, Days and nights of sportsmen adlı kitabındaki (cilt I, s. 188) “In a pair of ‘pigammahs’ and a shirt” cümlesinde rastlanmış. OED’nin verdiği kelimenin orijinal anlamı çoğunlukla ipek ya da pamukludan dikilmiş, belde bağlanan, uniseks bol pantolon. Zamanla bildiğimiz -genelde iki parçadan oluşan (ceket ve bol pantolon veya şort takımı) gece kıyafeti- anlamını kazanmış. İngilizce’de istisnai olarak tekil kullanılıyormuş. Fransızca’ya İngilizce’den geçen pijama, “pyjama” yazılışıyla tekil isim olarak kullanılıyor.

Pijama’ya Sir James W. Redhouse’un A Turkish and English Lexicon‘unda (Constantinople, 1890) ne pā-cāme, ne de pāy-cāme yazılışıyla rastlayamayınca Türkçe’ye de İngilizce’den geçmiş olabileceğini düşündüm. Ama Sevan Nişanyan Sözlerin Soyağacı‘nda kelimenin Osmanlı Türkçe’sinde Farsça’daki gibi pāy-cāme şeklinde kullanıldığını yazmış. Nişanyan gece kıyafeti anlamıyla pijamanın Türkçe’de rastladığı ilk kaydı için Ahmet Midhat’ın 1867 tarihli bir romanına referans verdiyse de Ahmet Midhat Efendi’nin ilk romanı Hasan Mellâh yâhud Sır İçinde Esrar 1874′te yayınlandığından belki, 1876′da yayınlanmış olan Paris’de Bir Türk’ü kastetmiş olabilir diye düşündüm. Nişanyan pijamanın Farsça anlamını “pāycāma پاى جامه ayak giysisi, gevşek pantalon, şalvar § Fa pāy پاى ayak + Fa cāma جامه giysi” olarak vermiş. Daha önceki bir tarihte pantolon/şalvar anlamında kullanılan ve Farsça’dan doğrudan alınmış pijama 19. yüzyılda Fransızca’dan Türkçe’ye geri geçmiş olabilir elbet.

Pijama Partisi
Pijama partisi ise OED’ye göre ilk kez 13 Nisan 1910′da The Westminster gazette‘te şu cümle ile görülmüş: “A *pyjama party held a couple of days ago at the residence of Mrs. Edwin Avon, a well-known member of Chicago society.” Bir de “pyjama-and-bottle party” şeklinde her gelen misafirin bir şişe şarap, bir bira, vs. getirdiği alkollü versiyonu var. 5 Ağustos 1928 tarihli The Sunday Dispatch‘te “Mention was made of the splendid work of Mrs. X—— Y—— for her *pyjama-and-bottle party” cümlesinden başka kullanımına rastlanmamış. ABD İngilizcesi’nde pijama partisi yerine yaygın olarak uyku anlamına gelen “slumber”dan türetilmiş “slumber party” kullanılıyor. Bu kullanım da ilk kez, Lester V. Berrey ve Melvin Van den Bark’ın The American thesaurus of slang‘inde (1942–1947) kaydedilmiş, hemen ardından 1949′da yayınlanan Senior Prom adlı yayında görülmüş: “For a girls’ party you might have a brunch, lunch, dinner,‥or slumber party.”

Meşhur çizgili pijamalarıyla Kemal Sunal Hanzo filminde

Modern yatak kıyafeti
Pijama’nın Türkçe erken bir kullanımına Nihal Yalaza Taluy’un çevirdiği Mart 1928′te Resimli Ay‘da yayınlanmış “Çamların Gördükleri” adlı ‘Rus hikayesi’n rastladım: “Evvelce süs ve tuvaletine fazlaca itina eden Ket, simdi divanın minderi üstünde pijamasıyla Paris’ten gelen mecmuaları karıştırmakla vakit geçiriyordu.” Gaziantep Halkevi’nin 1939′dan itibaren yayınladığı Başpınar dergisinde Nedime Alp’in yazdığı “Kurban Bayramı’nda Nişanlıya Kurban Göndermek” adlı folklorik yazıda damat tarafının kız evine gönderdiği kurbana karşılık, kız tarafının oğlan evine içinde kayınpeder ve kayınvalideye uygun hediyeler ve damat için gömlek, çorap, mendil, cüzdan ve pijamadan oluşan bir bohça gönderdiğini yazmış. Claude Lévi-Strauss’ın dediği gibi evlilik en önemli hediye alışverişi!

Kaynakça
Nedime Alp, “Kurban Bayramı’nda Nişanlıya Kurban Göndermek” Başpınar, cilt II, sayı 35 (Nisan 1942), s. 8.
Nihal Yalaza Taluy (çev), “Çamların Gördükleri: Bir Rus Hikâyesi” Resimli Ay, Mart 1928.
“pyjamas | pajamas, n.”. OED Online. November 2010. Oxford University Press. http://www.oed.com/viewdictionaryentry/Entry/155351 (erişim 24 Şubat 2011). “slumber, n.”. OED Online. November 2010. Oxford University Press. http://www.oed.com/view/Entry/182271 (erişim 24 Şubat 2011).
Sir James W. Redhouse, A Turkish and English Lexicon, Shewing in English the Significance of the Turkish Terms. Constantinople, 1890.
Francis Joseph Steingass, A comprehensive Persian-English dictionary, including the Arabic words and phrases to be met with in Persian literature, being Johnson and Richardson’s Persian, Arabic, and English dictionary revised, enlarged, and entirely reconstructed by F. Steingass. Londra, Routledge & K. Paul, 1892.
Victoria’s Secret, Cotton Mayfair Pajama. (erişim 24 Şubat 2011).

---